Caldaloba
Contacto: caldaloba@caldaloba.es

O castelo de Caldaloba (Vilaxoán) entre 1490 e 1498

Que pasou no castelo despois do asedio?

Actualizado: outubro 2021
A obra de M. Ángel Ladero Quesada “La Hermandad en Galicia. 1490-1498” [1], analiza as contas da Irmandade que implantaron en Galicia os propios Reis Católicos a partir dos anos oitenta. Trala revolución dos Irmandiños no ano 1467 no que se protagonizou unha insurrección antiseñorial, os propios Reis Católicos decidiron implantar a súa propia nos anos oitenta, coa finalidade de pacificar a terra e acabar cos abusos ou rebeldías nobiliarias, anque o propio obxectivo foi instalar unha administración eficaz de xustiza e fiscabilidade  rexias, e restaurar o normal funcionamento da orde social estamental e señorial.  Foi o arcebispo Fonseca, secundado polo Conde de Lemos e por Diego de Andrade os que aceptaron a entrada da dita Irmandade, pese á oposición de moitos outros nobres galegos, que incluso ofreceron unha cuantiosa cantidade de diñeiro (500.000 marabedís, ano 1477), a entrega de varios castelos e coa promesa de atender eles mesmos a orde pública senón se instauraba a Irmandade dos Reis Católicos, proposta que non aceptaron. A restauración do poder real fíxose efectivo en outubro do ano 1480 co nomeamento e envío de D. Fernando de Acuña como gobernador e xustiza maior, acompañado do licenciado Garci López Chinchilla, letrado do Consello Real, alcalde maior, cunha compañía armada de douscentos a trescentos de a cabalo. No ano 1482 implantouse a correspondente “contribución” da que moitos municipios propuxeron a súa rebaixa tendo en conta a pobreza do reino, e pediron tamén que os administradores de tal tarefa fosen galegos (diputados, recadadores, tesoureiros, etc...). Os Reis Católicos non o deberon aceptar, e en outubro de 1484 dispuxeron dunhas novas formas no proceso de cobro, declarando a forma na que se debía de empadroar de novo a veciñanza galega para que a contribución se recadase polos padróns de veciños e non por arrendamentos. En marzo do 1486 os Reis Católicos enviaron o seu vasalo e “continuo” Juan de Arévalo co encargo de revisar os padróns feitos para o cobro correcto da contribución da Irmandade, e completalo con quen ata entón non se empadroara. Os Reis Católicos, Fernando e Isabel fixeron a súa primeira viaxe a Galicia no outono do ano 1486, estando como gobernador desde facía tres anos D. Diego López de Haro. Trala viaxe rexia a Galicia e a implantación do que sería a Audiencia de Galicia por catro doutores do Consello Real, estabilizouse definitivamente a administración territorial do poder monárquico no reino.
Así pois, a partir do 5 de agosto de 1490 pódense analizar as contas da Irmandade ata a súa extinción en agosto do ano 1498. Estas contas proporcionan numerosos datos e nomes sobre a historia galega daqueles tempos. Os gastos principais que eran os mesmos cada ano eran os pertencentes a salarios, tenzas, acostamentos, libranzas, malfeitores, salarios e descargos de tesoureiros. Destaca principalmente as “tenzas” ou “alcaidías” das igrexas ou fortalezas que supoñían un control daqueles enclaves para garantir a paz no reino e o final dos abusos e latrocinios frecuentes en datas anteriores ós anos oitenta (alcaide era a persoa que na Idade Media tiña ó seu cargo a garda e defensa dunha fortaleza). Os Reis pagaban a cada alcaide, ademais da súa tenza, o soldo dunha “lanza” e tiñan repartidos 175 peóns a soldo entre diversas fortalezas. Velaquí neste apartado, onde se fai alusión á fortaleza de Villa Juán (Cospeito, Lugo), no que xunto con outras fortalezas e igrexas os Reis fixeron mercé ó señor deste pago. A maior novidade das contas (sexta e sétima prorrogación das contas) é que facilitan relacións nominais dos alcaides das vinte e catro fortalezas (tenzas que pagaban os Reis, indicando a titularidade das fortalezas, que podían ser da Coroa ou tomada a diversos señores). Velaquí o interese por coñecer os nomes daqueles titulares das tenzas e acostamentos das persoas de confianza da administración rexia en Galicia:

1491, abril 7, Sevilla

Ordenanza real sobre lo que se ha de pagar con cargo a la Hermandad de Galicia,

(Simancas. C.M.C. primera época, Leg. 43).

[…]

Los

reyes

ordenan

que

desde

el

próximo

15

de

mayo

y

por

cuanto

«nuestra

merced

e

voluntad

fuere»

se

pague

con

fondos

de

la

contribución

ordinaria

de

la

Hermandad

de

ese

reino

de

Galicia,

los

salarios

e

sueldo

de

gente

e

tenencias

de

fortalezas

e

otras cosas adelante contenidas, en esta guisa»:

[1. Salarios, 2. Sueldos.]

3. Tenencias de fortalezas

[…]

21. Alvaro de Villasur, alcaide y mayordomo real de la villa de Sarria, al año………………… 100.000 (mr.)

22. Gonzalo Gutiérrez de Çelis, por la tenencia de Castro de Rey, al año ………………………..65.000 (mr.)

23.

En

las

fortalezas

reales

en

el

reino

de

Galicia

se

ha

pagado

'hasta

aquí'

una

'lança

a

cada

uno

de

los

alcaides',

y

además

se

paga

a

ciertos

peones

que

son

entre

todas

las

fortalezas

175

peones.

nLos

reyes

han

mandado

«tomar

a

sus

dueños»

algunas

de

tales

fortalezas,

y

los

dueños

pagan

la

cuarta

parte

del

sueldo

de

lanzas

y

peones,

salvo

las

fortalezas

e

iglesias

de

Orense,

Çemades,

Burón,

Villamayor,

Castro

de

Oro,

Villa  

Juan  

[2]

.

Además,

quitan

la

tercera

parte

del

sueldo

desde

15

de

mayo.

En

total se ha de pagar 550.000 (marevedís).

[…]

Gastos de la Hermandad de Galicia. Sexta prorrogación (1492-1495)

(Simancas, C.M.C., leg. 43).

[1. Salarios, 2. Sueldos.]

3. Tenencias

(Se indica el importe de cada tenencia en un cuatrimestre del primer año de la prorrogación)

[…]

187. Gonzalo Gutiérrez de Çehs, alcaide de Castro de Rey (tenencia de los reyes) ………………………….21.666 (mr)

188. Martín de Durango, alcaide fortaleza y fuerzas de Villamayor de Mondoñedo ………………………….14.623 (mr)

189. Alvaro de Torres, alcaide. Castrodoro (tenencia de los reyes) …………………………………………………..24.333 (mr)

190. Pedro de Canseco, alcaide de Villajuan (tenencia de los reyes) [2] …………………………………….13.226 (mr)

191. Contador Juan de Arévalo, alcaide de Villalva …………………………………………………………………………….16.666 (mr)

[...]

Gastos de la Hermandad de Galicia en el bienio 15 agosto 1496 a 15 agosto 1498.

(C.M.C., leg. 43).

[1. Salarios, 2. Sueldos.]

3. Tenencias

(Pago del último cuatrimestre de 1496. El nombre de la fortaleza entre /../):

332. Pedro Núñez de Guzman y Alvaro de Valderas, su alcaide de Cervantes, 5 p……………………. 8.000 mr

333. Martín de Durango /Hurón/, una l.d., 6 p …………………………………………………………………………16.223 m. 2 c.

334. Gonzalo Gutiérrez de Çelis, hijo de Gonzalo Hernández de Çelis /Castro de Rey/……………21.666 4 c.

335. Alvaro de Torres /Castro doro/, una l.d., 7 p ………………………………………………………………… 24.333 mr

336. Herrand Mexía /Villajuan [2]/ …………………………………………………………………………………….. 14.623 mr

337. Juan Núñez Pardo de Cela, para una l.d. y 7 p……………………………………………………. … 17.823 mr

338. en el último tercio han desaparecido

Hernán Mexía (Villajuan [2])

y Diego Troche (Sotomayor)

Referencias:

-

[1] Ladero Quesada, M. Ángel. (2005). La Hermandad en Galicia. 1490-1498. Cuadernos De Estudios Gallegos, 52(118), 239–287.

-

[2] Villa Juán, Villajuan (Cospeito, Lugo)

O castelo despois do asedio, a Irmandade entre 1490 e 1498

Decembro 2020, Jesús Pena

Caldaloba
Contacto: caldaloba@caldaloba.es
Actualizado: outubro 2021

O castelo de Caldaloba

(Vilaxoán) entre 1490 e 1498

Que pasou no castelo despois do asedio?

O castelo despois do asedio, a Irmandade entre 1490 e 1498

A

obra

de

M.

Ángel

Ladero

Quesada

“La

Hermandad

en

Galicia.

1490-1498”

[1],

analiza

as

contas

da

Irmandade

que

implantaron

en

Galicia

os

propios

Reis

Católicos

a

partir

dos

anos

oitenta.

Trala

revolución

dos

Irmandiños

no

ano

1467

no

que

se

protagonizou

unha

insurrección

antiseñorial,

os

propios

Reis

Católicos

decidiron

implantar

a

súa

propia

nos

anos

oitenta,

coa

finalidade

de

pacificar

a

terra

e

acabar

cos

abusos

ou

rebeldías

nobiliarias,

anque

o

propio

obxectivo

foi

instalar

unha

administración

eficaz

de

xustiza

e

fiscabilidade

rexias,

e

restaurar

o

normal

funcionamento

da

orde

social

estamental e señorial.

Foi

o

arcebispo

Fonseca,

secundado

polo

Conde

de

Lemos

e

por

Diego

de

Andrade

os

que

aceptaron

a

entrada

da

dita

Irmandade,

pese

á

oposición

de

moitos

outros

nobres

galegos,

que

incluso

ofreceron

unha

cuantiosa

cantidade

de

diñeiro

(500.000

marabedís,

ano

1477),

a

entrega

de

varios

castelos

e

coa

promesa

de

atender

eles

mesmos

a

orde

pública

senón

se

instauraba

a

Irmandade

dos

Reis

Católicos,

proposta que non aceptaron.

A

restauración

do

poder

real

fíxose

efectivo

en

outubro

do

ano

1480

co

nomeamento

e

envío

de

D.

Fernando

de

Acuña

como

gobernador

e

xustiza

maior,

acompañado

do

licenciado

Garci

López

Chinchilla,

letrado

do

Consello

Real,

alcalde

maior,

cunha

compañía

armada

de

douscentos

a

trescentos

de

a

cabalo.

No

ano

1482

implantouse

a

correspondente

contribución

da

que

moitos

municipios

propuxeron

a

súa

rebaixa

tendo

en

conta

a

pobreza

do

reino,

e

pediron

tamén

que

os

administradores

de

tal

tarefa

fosen

galegos

(diputados,

recadadores,

tesoureiros,

etc...).

Os

Reis

Católicos

non

o

deberon

aceptar,

e

en

outubro

de

1484

dispuxeron

dunhas

novas

formas

no

proceso

de

cobro,

declarando

a

forma

na

que

se

debía

de

empadroar

de

novo

a

veciñanza

galega

para

que

a

contribución

se

recadase

polos

padróns

de

veciños

e

non

por

arrendamentos.

En

marzo

do

1486

os

Reis

Católicos

enviaron

o

seu

vasalo

e

“continuo”

Juan

de

Arévalo

co

encargo

de

revisar

os

padróns

feitos

para

o

cobro

correcto

da

contribución

da

Irmandade,

e

completalo con quen ata entón non se empadroara.

Os Reis Católicos, Fernando e Isabel fixeron a súa primeira viaxe a Galicia no outono do ano 1486, estando como gobernador desde facía tres anos D. Diego López de Haro. Trala viaxe rexia a Galicia e a implantación do que sería a Audiencia de Galicia por catro doutores do Consello Real, estabilizouse definitivamente a administración territorial do poder monárquico no reino.
Así pois, a partir do 5 de agosto de 1490 pódense analizar as contas da Irmandade ata a súa extinción en agosto do ano 1498. Estas contas proporcionan numerosos datos e nomes sobre a historia galega daqueles tempos. Os gastos principais que eran os mesmos cada ano eran os pertencentes a salarios, tenzas, acostamentos, libranzas, malfeitores, salarios e descargos de tesoureiros. Destaca principalmente as “tenzas” ou “alcaidías” das igrexas ou fortalezas que supoñían un control daqueles enclaves para garantir a paz no reino e o final dos abusos e latrocinios frecuentes en datas anteriores ós anos oitenta (alcaide era a persoa que na Idade Media tiña ó seu cargo a garda e defensa dunha fortaleza). Os Reis pagaban a cada alcaide, ademais da súa tenza, o soldo dunha “lanza” e tiñan repartidos 175 peóns a soldo entre diversas fortalezas. Velaquí neste apartado, onde se fai alusión á fortaleza de Villa Juán (Cospeito, Lugo), no que xunto con outras fortalezas e igrexas os Reis fixeron mercé ó señor deste pago. A maior novidade das contas (sexta e sétima prorrogación das contas) é que facilitan relacións nominais dos alcaides das vinte e catro fortalezas (tenzas que pagaban os Reis, indicando a titularidade das fortalezas, que podían ser da Coroa ou tomada a diversos señores). Velaquí o interese por coñecer os nomes daqueles titulares das tenzas e acostamentos das persoas de confianza da administración rexia en Galicia:

1491, abril 7, Sevilla

Ordenanza real sobre lo que se ha de pagar con cargo a la

Hermandad de Galicia,

(Simancas. C.M.C. primera época, Leg. 43).

[…]

Los

reyes

ordenan

que

desde

el

próximo

15

de

mayo

y

por

cuanto

«nuestra

merced

e

voluntad

fuere»

se

pague

con

fondos

de

la

contribución

ordinaria

de

la

Hermandad

de

ese

reino

de

Galicia,

los

salarios

e

sueldo

de

gente

e

tenencias

de

fortalezas

e otras cosas adelante contenidas, en esta guisa»:

[1. Salarios, 2. Sueldos.]

3. Tenencias de fortalezas

[…]

21.

Alvaro

de

Villasur,

alcaide

y

mayordomo

real

de

la

villa

de

Sarria, al año………………… 100.000 (mr.)

22.

Gonzalo

Gutiérrez

de

Çelis,

por

la

tenencia

de

Castro

de

Rey,

al año ………………………..65.000 (mr.)

23.

En

las

fortalezas

reales

en

el

reino

de

Galicia

se

ha

pagado

'hasta

aquí'

una

'lança

a

cada

uno

de

los

alcaides',

y

además

se

paga

a

ciertos

peones

que

son

entre

todas

las

fortalezas

175

peones.

nLos

reyes

han

mandado

«tomar

a

sus

dueños»

algunas

de

tales

fortalezas,

y

los

dueños

pagan

la

cuarta

parte

del

sueldo

de

lanzas

y

peones,

salvo

las

fortalezas

e

iglesias

de

Orense,

Çemades,

Burón,

Villamayor,

Castro

de

Oro,

Villa   

Juan   

[2]

.

Además,

quitan

la

tercera

parte

del

sueldo

desde

15

de

mayo.

En total se ha de pagar 550.000 (marevedís).

[…]

Gastos de la Hermandad de Galicia. Sexta prorrogación

(1492-1495)

(Simancas, C.M.C., leg. 43).

[1. Salarios, 2. Sueldos.]

3. Tenencias

(Se

indica

el

importe

de

cada

tenencia

en

un

cuatrimestre

del

primer año de la prorrogación)

[…]

187.

Gonzalo

Gutiérrez

de

Çehs,

alcaide

de

Castro

de

Rey

(tenencia de los reyes) ………………………….21.666 (mr)

188.

Martín

de

Durango,

alcaide

fortaleza

y

fuerzas

de

Villamayor de Mondoñedo …………………..14.623 (mr)

189.

Alvaro

de

Torres,

alcaide.

Castrodoro

(tenencia

de

los

reyes)

……………………………………………………………..24.333 (mr)

190.  

Pedro  

de  

Canseco,  

alcaide  

de  

Villajuan  

(tenencia  

de  

los

reyes) [2] ……………………………………………13.226 (mr)

191.

Contador

Juan

de

Arévalo,

alcaide

de

Villalva

……………………………………………………………..16.666 (mr)

[...]

Gastos

de

la

Hermandad

de

Galicia

en

el

bienio

15

agosto

1496 a 15 agosto 1498.

(C.M.C., leg. 43).

[1. Salarios, 2. Sueldos.]

3. Tenencias

(Pago

del

último

cuatrimestre

de

1496.

El

nombre

de

la

fortaleza

entre /../):

332.

Pedro

Núñez

de

Guzman

y

Alvaro

de

Valderas,

su

alcaide

de

Cervantes, 5 p……………………. 8.000 mr

333. Martín de Durango /Hurón/, una l.d., 6 p …..16.223 m. 2 c.

334.

Gonzalo

Gutiérrez

de

Çelis,

hijo

de

Gonzalo

Hernández

de

Çelis /Castro de Rey/……………21.666 4 c.

335.

Alvaro

de

Torres

/Castro

doro/,

una

l.d.,

7

p

………………………………………………24.333 mr

336. Herrand Mexía /Villajuan [2]/ …………………………14.623 mr

337.

Juan

Núñez

Pardo

de

Cela,

para

una

l.d.

y

7

p……………………………………………………. … 17.823 mr

338.

en

el

último

tercio

han

desaparecido

Hernán   

Mexía

(Villajuan [2])

y Diego Troche (Sotomayor)

Referencias:

-

[1]

Ladero

Quesada,

M.

Ángel.

(2005).

La

Hermandad

en

Galicia.

1490-1498.

Cuadernos

De

Estudios

Gallegos,

52(118),

239–287.

-

[2] Villa Juán, Villajuan (Cospeito, Lugo)

Decembro 2020, Jesús Pena