Os irmadiños e o castelo de Caldaloba
Actualizado: decembro 2025
Pódeche interesar:
Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada
Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada
1. O preito Tabera-Fonseca: en qué consistiu?
Foi
un
preito
entre
o
Arcebispo
de
Compostela
Alonso
III
de
Fonseca
e
o
seu
sucesor
Juan
Pardo
de
Tabera.
A
súa
importancia
radica
en
que
se
trata
dunha
fonte
documental
para
coñecer
o
patrimonio
do
arcebispado
nos
séculos
XV e XVI, dos feitos relacionados cos irmandiños e os conflitos señoriais en Galicia.
Segundo
a
obra
Galicia
feudal
de
Victoria
Armesto,
todo
comezou
o
31
de
decembro
de
1523
cando
Alonso
de
Fonseca
e
Ulloa
foi
trasladado
a
Toledo,
ocupando
a
sé
compostelá
D.
Juan
Tabera.
Ao
chegar
a
Santiago
o
novo
arcebispo
Tabera,
encontrou
a
sé,
posesións
e
numerosas
fortalezas
compostelás
nun
estado
calamitoso.
Ante
tal
feito,
reclamou
dez
millóns
de
maravedís
ao
seu
antecesor,
Alonso
de
Fonseca,
esixíndolle
que
reedificase
as
fortalezas
que
foran
derrocadas.
Fonseca,
negou
en
principio
contra
toda
evidencia,
os
danos
ás
fortalezas,
incluso tivo o atrevemento de asegurar que as deixara en mellor estado que cando as atopara el mesmo.
Así
deu
comezo
o
pleito
Tabera-Fonseca,
que
quedou
en
mans
de
dous
xuíces,
o
licenciado
Simón
Rodríguez
por
Fonseca, e o Dr. Bernal por Tabera, amén dun terceiro xuíz, o licenciado Santiago (do Consello
do
Rei).
Os
ditos
xuíces
foron
asistidos
por
técnicos
avaliadores
(Pedro
Muñoz
e
Juan
Gil
representando
os
intereses
de
Tabera,
e
o
canónigo
Joaquín
de
Auñón
e
o
mestre
das
obras
do
claustro
de
Santiago,
Juan
de
Álava
por
parte
de
Fonseca).
2. O interrogatorio do preito.
Seguindo
a
“Galicia
feudal”
de
Victoria
Armesto,
o
pleito
contou
con
96
testemuñas
que
achegou
a
defensa
de
Fonseca,
e
87
testemuñas
que
achegou
Tabera.
Na
súa
maioría
eran
labradores
(66),
17
escudeiros,
14
eclesiásticos,
7
zapateiros,
6
pescadores,
5
notarios,
4
rexedores,
3
pedreiros,
2
carpinteiros,
2
prateiros,
1
xastre,
1
ferreiro,
,
1
bacharel e 41 sen profesión coñecida.
Tamén
interviron
nobres
de
grandes
liñaxes
galegas
que
axuizaron
dende
outra
perspectiva
as
revoltas
populares.
Varias
testemuñas,
que
falaron
das
revoltas
irmandiñas
como
fondo
da
súa
nenez
ou
xuventude,
declararon
citadas
polas dúas partes.
As
testemuñas
presentadas
por
ambas
as
partes
prestaron
declaración
en
diferentes
audiencias:
Santiago
de
Compostela,
Pontevedra,
fortaleza
da
Barreira,
Pontedeume,
Melide,
Lugo,
Sarria,
Monforte,
Vilanova
de
Arousa,
Vilagarcía e Vilaboa.
3. Alusións ao Castelo de Vilaxoán (Caldaloba) no preito Tabera-Fonseca.
Segundo
a
obra
“Las
Fortalezas
de
la
mitra
Compostelana
y
los
Irmandiños
pleito
Tabera-Fonseca”
por
Ángel
Rodríguez
González,
foron
oito
testemuñas
as
que
fixeron
alusión
á
fortaleza
de
Vilaxoán
(Caldaloba),
e
que
se
mostran a continuación:
Alonso García de Parga
(testemuña, folio 196 v.º)
Bacharel,
veciño
de
Pontedeume,
testemuña
por
parte
do
arcebispo
de
Santiago,
de
70
anos
de
idade,
e
acordándose
de
sesenta
e
seis
anos
mais
ou
menos,
declarou
na
décima
pregunta
que
se
salvaran
3
fortalezas
de
ser
derrocadas
polos
irmandiños
(Pambre,
Castroverde
e
Vilaxoán):
“a
oído
a
muchas
personas
comunmente
e
lo
tiene
por
cierto
(.....)
hasta
tanto
que
binieron
e
se
llebantar
las
hermandades
en
el
año
de
sesenta
y
seis
e
oio
dezir
que
las
derrocaran
todas
quantas
fortalezas
ubo
en
el
Reino
eçepto
tres,
que
son
las
de
Pambre
e
Castroverde
e
Vilajoan
y
que
en
lo
demás
en
la
dicha
pregunta
contenido,
dize
el
dicho
testigo
que
(folio
200
vº)
lo
remite
a
los
juezes que han de sentenciar la causa”.
García Mexía
(testemuña)
Escudeiro,
veciño
de
Santa
Eulalia
de
Curtis,
terra
de
Fisteus,
duns
70
anos
de
idade
e
acordándose
de
60
anos
máis
ou
menos,
aclara
como
tras
levantarse
as
xentes
das
vilas
(a
revolta
irmandiña)
derrocaron
moitas
fortalezas
a
excepción
de
Pambre,
Castroverde
e
Vilaxoán:
“que
podra
aber
sesenta
años
poco
(folio
1369
v.º)
mas
o
menos
que
en
este
Reino
de
Gálizia
se
llebantaron
las
gentes
de
los
pueblos
y
tierras
del
en
boz
y
nonbre
de
hermandad
y
el
dicho
testigo
dize
que
al
dicho
tienpo
bido
que
en
las
çiudades
azian
sus
alcaldes
y
cadrilleros
e
diputados
porque
en
la
çiudad
de
Santiago
bio
ser
diputado
un
Joan
Vinagre
e
en
la
çiudad
de
Betanços
a
Afonso
de
Carballido
e
Ruy
de
Toar
e
Gonçalo
de
Vilasuso
que
todos
heran
alcaldes
de
hermandad
e
Joan
Branco,
que
hera
capitan
dellos
e
que
por
las
tierras
hazian
sus
alcaldes
de
hermandad
entre
tres
o
quatro
feligresias
(....)
derrocaran
a
Guitiriz
que
hera
(folio
1370)
de
Ares
Bazquez
de
Parga
e
la
fortaleza
do
Seixo
que
hera
de
Gomez
Perez
das
Mariñas
e
ansimismo
oio
dezir
al
dicho
tienpo
por
fama
publica
que
derrocaran
otras
muchas
fortalezas
en
este
Reino
de
Galizia
de
señores
y
caballeros
del
que
no
dexaran
ninguna
por
derrocar
salbo
la
del
Panbre
y
a
Castroverde
y
a
Vilajoan
y
que
las
otras
todas fueron derrocadas (...)
Alfonso do Campo
(testemuña, folio 1452)
Escudeiro,
veciño
da
cidade
de
Lugo,
presentado
por
Fonseca,
de
70
anos
de
idade
e
acordándose
de
60
anos
máis
ou
menos,
declara
que
se
salvaron
3
fortalezas
das
revoltas
irmandiñas,
sendo
a
fortaleza
de
Castroverde,
Vila
Joan
e
Pambre:
“...
oio
dezir
que
derrocaran
a
Monforte
de
Lemos
e
a
Sarrea
que
heran
del
conde
de
Lemos
e
este
dicho
testigo
despueslas
bio
estar
derrocadas
e
que
ansimismo
oio
dezir
que
derrocaran
otras
muchas
fortalezas
de
señores,
caballeros
y
perlados
del
dicho
Reino
de
Galizia
que
no
quedara
ninguna
salbo
Castroverde
e
Vila
Joan
e Panbre, e que las otras fortalezas del dicho Reino todas oio dezir que las derrocaran, como dicho tiene, (...)
Diego de Santalla
(testemuña)
Escribán
da
cidade
de
Lugo,
testigo
por
Fonseca,
duns
65
a
66
anos
de
idade
máis
ou
menos
e
acordándose
duns
55
anos,
achega
na
súa
declaración
que
a
fortaleza
de
Vilaxoán
xunto
coas
de
Pambre
e
Castroverde
non
foron
derrocadas
polas
revoltas
irmandiñas:
“...
dize
este
testigo
que
la
oia
nonbrar
sancta
hermandad
e
dize
este
dicho
testigo
que
bido
que
la
hermandad
de
Lugo
derrocara
mucha
parte
de
la
fortaleza
de
la
dicha
çiudad
e
que
oyera
dezir
que
las
dichas
hermandades
que
en
el
dicho
Reino
de
Galicia
se
llebantaran
derrocaran
todas
las
fortalezas
e
casas
fuertes
ansi
de
señores
y
caballeros
y
perlados
del
que
no
quedaran
ningunas
(folio
1458)
salbo
el
Panbre
e
Castroverde
e
Vila
Joan
e
que
al
dicho
tienpo
este
dicho
testigo
bio
salir
de
la
dicha
çiudad
los
alcaldes
y
gente
de
la
dicha
hermandad
que
dezian
yban
a
derrocar
fortalezas
por
la
probincia
de
Lugo,
pero
quel
testigo
no
xe
las
bio
derrocar mas de la de la dicha çiudad de Lugo ....”
Juán de Bascóns
(testemuña)
Veciño
de
Betanzos,
presentado
como
testemuña
por
parte
de
Fonseca,
confesa
ter
máis
de
90
anos
de
idade,
acordándose
de
80,
describe
moi
ben
o
feito
do
derrocamento
do
castelo
de
Vilaxoán
en
tempos
dos
Reis
Católicos,
despois
de
finalizar
as
revoltas
irmandiñas,
onde
o
gobernador
Acuña
asediou
a
fortaleza
ao
estar
refuxiado
Fernán
Ares
de
Saavedra:
“A
la
segunda
pregunta
añadida
dixo
este
dicho
testigo
que
despues
de
acabadas
las
dichas
hermandades
y
en
tienpo
de
los
reis
don
Fernando
y
doña
Ysabel,
de
gloriosa
memoria,
bino
a
este
Reino
de
Galizia
por
gobernador
don
Fernando
de
Acuña,
el
qual
como
tal
gobernador
estubo
sobre
la
fortaleza
de
Vilajoan
que
tenia
Fernandares
de
Sabedra
al
dicho
tienpo
hasta
que
la
tomó
y
derrocó
e
derroco
la
fortaleza
de
Pena
Frouseira
que
hera
del
mariscal
Pedro
Pardo
y
prendiera
al
dicho
Mariscal
y
le
cortara
la
cabeça
porque
dezian
que
de
aquella
fortaleza robaban e que de la dicha pregunta (folio 1348 v.º) esto hes lo que save e mas no “.
Gonzalo García de Baamonde
(testemuña, folio 379)
Clérigo,
veciño
de
Santa
Baya
de
Codeso,
acordándose
dos
feitos
acontecidos
ata
70
anos.
Testemuña
por
parte
do
arcebispo
de
Santiago,
alude
á
fortaleza
de
Vilaxoán
que
só
foi
derrocada
polo
Gobernador
Acuña
tras
refuxiarse
Fernán
Ares
de
Saavedra
debido
á
rebelión
de
Pardo
de
Cela,
feito
posterior
ás
revoltas
irmadiñas:
“que
no
save
de
fortaleza
antigua
quel
(folio
394)
dicho
don
Fernando
de
Acuña,
Gobernador
obiese
derrocado
salbo
la
fortaleza
de
la
Pena
de
la
Fronseira
que
hera
de
Pedro
Pardo
al
tienpo
que
lo
mando
degollar
e
la
de
Villajoan
porque
se
le
rebelo
contra
el
en
la
qual
hestava
Fernandares
de
Saabedra
y
de
otra
fortaleza
ni
casa
antigua
el
dicho
testigo
no
save que fuese derrocada como dicho tiene”.
Pedro Brión
(testemuña, folio 421 v.º)
Veciño
de
San
Vicente
do
Grove,
vasalo
do
arcebispo,
de
80
anos
de
idade
pouco
máis
ou
menos
e
que
se
acorda
ben
ata
setenta
e
catro
máis
ou
menos.
A
dita
testemuña
tamén
describe
que
a
fortaleza
de
Vilaxoán
só
foi
derrocada
polo
Gobernador
Acuña
debido
á
rebeldía
de
Pardo
de
Cela
ao
Rei:
“A
las
treinta
preguntas
del
dicho
ynterrogatorio
dijo
que
bido
al
dicho
tienpo
que
bino
don
Fernando
de
Acuña
por
Gobernador
deste
Reino
e
el
dicho
testigo
lo
bido
luego
a
tres
días
que
bino
e
despues
otras
muchas
vezes
e
que
posava
el
dicho
Fernando
de
Acuña
en
Santiago
en
las
casas
que
fueron
del
licenciado
Carballido
e
que
benia
con
el
licenciado
Chinchilla
e
que
el
arçediano
de
Camara
le
bia
biniera
de
antes
e
que
no
derribaran
los
sobredicnos
ningura
fortaleza
de
las
de
la
Sancta
Yglesia
de
Santiago
que
biniese
a
notiçia
del
dicho
testigo
ni
lo
oio
dezir
salbo
que
oio
dezir
que
derrocaran
la
Peña
(folio
431)
Fronseira
que
hera
del
Mariscal
Pedro
Pardo
e
a
Villajuan
que
hera
de
Fernandares
de
Saavedra
e
que
dezian
que
las
derribaran
e
fizieran
derribar
el
dicho
Gobernador
porque
se
llebantaran
contra
el
rey
e
que
no sabe ni oio dezir de otras que fiziesen derrocar e que de la dicha pregunta hesto hes lo que save».
Juan Ares
(testemuña)
Zapateiro
veciño
da
cidade
de
Betanzos,
duns
70
anos
de
idade,
acordándose
de
68
pouco
máis
ou
menos.
Presentado
como
testemuña
por
parte
de
Fonseca,
tamén
acalara
o
feito
do
derrocamento
da
fortaleza
de
Vilaxoán
en
tempos
dos
Reis
Católicos
polo
Gobernador
Acuña,
anos
adiante
das
revoltas
irmandiñas:
“A
la
segunda
pregunta
añadida
dixo
este
dicho
testigo
que
en
tienpo
de
los
Reies
Catolicos
don
Fernando
e
doña
Isabel
bino
a
este
Reino
de
Galizia
por
Gobernador
del
don
Fernando
de
Acuña
e
que
despues
de
benido
dize
este
dicho
testigo
que
derroco
la
fortaleza
de
Peña
Frouseira
que
hera
del
Mariscal
Pedro
Pardo
y
a
el
lo
prendio
e
degollo
(folio
1358)
porque
della
dezian
que
robaban
e
fazian
males
e
oio
dezir
que
derrocara
a
Vila
Joan
o
la
tomara
porque
no
la
derrocara de todo”.
Cabe
destacar
tamén
a
cita
que
dá
Edward
Cooper
na
súa
obra
“Castillos
Señoriales
en
la
Corona
de
Castilla”
(1991,
editado
pola
Consejería
de
Educación
y
Cultura,
Castilla
y
León),
afirmando
tamén
o
feito
de
que
foi
unha
fortaleza
non
derrocada
polos
irmadiños,
e
que
sufriu
posteriormente
o
asedio
por
parte
do
gobernador
de
Galicia
Fernando
de Acuña ante a resistencia de Fernán Arias Saavedra (ano 1484).
Segundo
o
licenciado
Molina
o
númer
o
de
fortalezas
demolidas
en
Galicia
ascendía
a
cento
trinta;
Vasco
de
Aponte
afirmaba
que
se
“derrocaron
cuantas
fortalezas
había
en
Galicia
menos
Pambre”;
pero
varias
testemuñas
do
preito
Tavera-Fonseca,
engadiron
á
lista
de
fortalezas
non
derrocadas,
a
parte
da
de
Pambre,
as
fortalezas
de
Castroverde
e
Vilaxoán.
Cid
Rumbao
cre
que
tampouco
se
derribaron
as
de
Allariz,
Castro
Caldelas
nin
a
de
Sarria.
Jorge
Rouco
Collazo
na
súa
obra
“Las
funciones
de
una
fortaleza
bajomedieval:
el
caso
de
Pambre”
analiza
como
a
fonte
máis
próxima
á
rebelión
son
as
“Bienandanzas
e
Fortunas”
de
Lope
García
de
Salazar,
que
dá
unha
lista
das
fortalezas
derrocadas
polos
irmandiños,
que
xunto
co
preito
de
Tavera-Fonseca,
considera
excluídas
do
derribo
polos
irmandiños as fortalezas de Pambre, Castroverde, Vilaxoán e Andrade.
Enero 2020, Suso Pena